Viêm khớp dạng thấp – Bệnh tự miễn gây hủy hoại khớp toàn thân

– Giữ ấm khớp – tránh lạnh ẩm kéo dài
– Ăn uống thanh đạm, tránh thực phẩm dễ gây viêm
– Tập luyện nhẹ nhàng mỗi ngày để duy trì linh hoạt
– Hạn chế stress, nghỉ ngơi điều độ
– Tái khám định kỳ nếu có tiền sử khớp hoặc bệnh tự miễn
– Sử dụng thảo dược tăng đề kháng, ổn định cơ địa

Lưu ý an toàn khi dùng thuốc và trị liệu

🔴 KHÔNG TỰ Ý NGỪNG THUỐC NỀN CỦA BỆNH TỰ MIỄN. Methotrexat và các thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm, hydroxychloroquine, sulfasalazine, thuốc sinh học, corticoid — ngừng đột ngột gây bùng phát bệnh và phá huỷ khớp không hồi phục; riêng corticoid dùng lâu mà ngừng đột ngột còn gây suy tuyến thượng thận cấp, có thể nguy hiểm tính mạng. Đông y dùng phối hợp được, nhưng phải báo cho cả bác sĩ chuyên khoa khớp và thầy thuốc biết mình đang dùng những gì, và tái khám xét nghiệm đúng hẹn.

🔴 Không tự mua “thuốc xương khớp” trôi nổi. Nhiều loại bị trộn lén corticoid và thuốc giảm đau chống viêm — uống thấy hết đau rất nhanh nên người bệnh đau mạn tính rất dễ tin, nhưng dùng lâu gây loét và xuất huyết dạ dày, loãng xương, tăng huyết áp, tăng đường huyết, mặt tròn và suy tuyến thượng thận. Đây là nhóm bệnh có nguy cơ cao nhất. Cũng không tự tiêm corticoid vào khớp nhiều lần — tiêm lặp lại làm hỏng sụn, yếu gân và có thể gây đứt gân.

Vị thuốc cần thận trọng: nhóm thanh nhiệt táo thấp tính đại hàn (Hoàng liên, Hoàng bá, Long đởm thảo, Chi tử, Đại hoàng) chỉ dùng khi thật có nhiệt, không dùng kéo dài vì hại tỳ vị, và chống chỉ định ở phụ nữ có thai. Ô đầu, Thảo ô, Phụ tử đều CÓ ĐỘC — phải dùng loại đã bào chế (Phụ tử chế), sắc trước 30–60 phút, liều theo kê đơn; quá liều gây tê môi lưỡi, hồi hộp, loạn nhịp tim. Mã tiền tử rất độc — nếu dùng phải là Mã tiền chế, liều rất nhỏ. Mộc thông phải đúng vị — loại thuộc họ Aristolochia gây suy thận, tuyệt đối không dùng. Cam thảo liều cao dài ngày gây giữ nước, tăng huyết áp, hạ kali máu — rất bất lợi ở người đang dùng corticoid. Nhóm hoạt huyết (Đan sâm, Xuyên khung, Ngưu tất, Nhũ hương, Một dược, Đào nhân, Hồng hoa) tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông – chống kết tập tiểu cầu và chống chỉ định ở phụ nữ có thai; phụ nữ chậm kinh phải thử thai trước khi điều trị. Ý dĩ không dùng cho phụ nữ có thai.

Về chườm và trị liệu ngoài: quy tắc dễ nhớ — khớp nào đang sưng nóng đỏ thì chườm mát và để yên; khớp nào lạnh mỏi, dễ chịu khi ấm thì mới chườm ấm. Không xoa bóp, không cứu ngải, không chườm nóng, không đắp lá lên khớp đang viêm cấp. Giác hơi không làm lên khớp đang sưng nóng đỏ, lên vùng da viêm – trầy xước – có vảy nến (dễ làm bùng phát tổn thương mới theo hiện tượng Koebner), ở người rối loạn đông máu, người dùng thuốc chống đông và phụ nữ có thai. Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch dễ nhiễm khuẩn — mọi thủ thuật châm, cấy chỉ, giác hơi phải bảo đảm vô khuẩn tuyệt đối, kim dùng một lần.

Về vận động: viêm khớp mạn tính cần vận động đều đặn trong ngưỡng chịu được để giữ biên độ và sức cơ; nhưng khớp đang viêm cấp thì phải nghỉ. Người đang dùng corticoid hoặc đã mãn kinh nên được đo mật độ xương và bổ sung canxi – vitamin D theo chỉ định.

Khi nào cần đến bệnh viện ngay

• 🔴 VIÊM KHỚP NHIỄM KHUẨN — cấp cứu khớp quan trọng nhất. Một khớp sưng nóng đỏ đau dữ dội kèm sốt, rét run, không cử động được: cần chọc hút dịch khớp và dùng kháng sinh trong 24 giờ đầu, để chậm sẽ phá huỷ sụn khớp vĩnh viễn và có thể gây nhiễm khuẩn huyết. Nguy cơ cao nhất ở người đang dùng corticoid hoặc thuốc ức chế miễn dịch, người đái tháo đường, người vừa tiêm khớp. Trong tình huống này không xoa bóp, không chườm nóng, không cứu ngải, không đắp lá.
• 🔴 Sốt cao, rét run, mệt lả, tụt huyết áp, thở nhanh, lú lẫn ở người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch — nghi nhiễm khuẩn nặng hoặc nhiễm khuẩn huyết; nhóm này có thể nhiễm khuẩn nặng mà biểu hiện rất kín đáo, cần đi khám sớm hơn người bình thường.
• Đau ngực, khó thở, ho kéo dài, ho ra máu — bệnh tự miễn có thể ảnh hưởng phổi và màng tim; một số thuốc nền cũng gây tổn thương phổi. Cần khám ngay.
• Phù chân, tiểu ít, nước tiểu nhiều bọt, tăng huyết áp mới xuất hiện — nghi tổn thương thận; đây là biến chứng nặng cần phát hiện sớm.
• Yếu hoặc tê tay chân, nói khó, méo miệng, co giật, đau đầu dữ dội, rối loạn tâm thần mới xuất hiện — nghi tổn thương thần kinh trung ương, cấp cứu.
• Da xanh nhợt nhanh, bầm tím tự nhiên, chảy máu chân răng, sốt kèm loét miệng — có thể là giảm bạch cầu hoặc giảm tiểu cầu do bệnh hoặc do thuốc nền; phải xét nghiệm máu ngay và báo bác sĩ chuyên khoa.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, chán ăn, buồn nôn — nghi tổn thương gan do thuốc (kể cả thuốc thang); ngừng thuốc và đi khám.
• Mắt đỏ đau, nhìn mờ, sợ ánh sáng — nhiều bệnh khớp tự miễn gây viêm màng bồ đào, cần khám mắt sớm để tránh giảm thị lực vĩnh viễn.
• Sưng đau một bên bắp chân, nóng đỏ — nghi huyết khối tĩnh mạch sâu, không xoa bóp; kèm khó thở, đau ngực đột ngột thì gọi 115.
• Sốt kéo dài, ra mồ hôi đêm ướt áo, sụt cân, nổi hạch — không được quy về “bệnh khớp đang bùng”; cần khám để loại trừ nhiễm khuẩn mạn (nhất là lao, hay gặp hơn ở người dùng thuốc ức chế miễn dịch) và bệnh lý ác tính.
• 🔴 Riêng với viêm khớp dạng thấp — điều quan trọng nhất là “CỬA SỔ VÀNG”. Bệnh phá huỷ khớp mạnh nhất trong một đến hai năm đầu, và tổn thương bào mòn xương thì không hồi phục. Vì vậy người có cứng khớp buổi sáng trên 30 phút, sưng đau đối xứng nhiều khớp nhỏ bàn tay – cổ tay – bàn chân kéo dài trên 6 tuần cần được xét nghiệm (tốc độ máu lắng, CRP, RF, anti-CCP) và dùng thuốc nền càng sớm càng tốt. Điều trị bằng thuốc giảm đau và thuốc thang đơn thuần trong giai đoạn này, dù có đỡ đau, vẫn để bệnh âm thầm phá khớp — đỡ đau không có nghĩa là bệnh đã dừng.
• Khớp biến dạng nhanh, ngón tay lệch trục, không cầm nắm được, hoặc đau cổ kèm tê tay, đi loạng choạng ở người bị lâu năm — viêm khớp dạng thấp có thể ảnh hưởng đốt sống cổ cao và gây mất vững, rất nguy hiểm. Tuyệt đối không nắn bẻ, kéo giật cổ ở người viêm khớp dạng thấp lâu năm, và phải báo trước cho bác sĩ gây mê nếu chuẩn bị phẫu thuật.
• Nốt cứng dưới da vùng khuỷu, khô mắt – khô miệng kéo dài, tê bì đầu chi, loét đầu ngón — biểu hiện ngoài khớp của bệnh, cần khám chuyên khoa.
• Phụ nữ có kế hoạch mang thai phải trao đổi với bác sĩ chuyên khoa trước — một số thuốc nền (đặc biệt methotrexat) gây dị tật thai và phải ngừng trước khi có thai một thời gian, nhưng việc ngừng phải do bác sĩ sắp xếp, không tự bỏ.

🔴 Không tự ý ngừng thuốc nền và thuốc bệnh nền do bác sĩ kê. Đông y ở đây giữ vai trò giảm đau, khu phong tán hàn trừ thấp hoặc thanh nhiệt thông lạc, bổ Can Thận, cải thiện thể trạng và giấc ngủ — không thay thế việc xét nghiệm theo dõi, điều trị thuốc nền và khám chuyên khoa cơ xương khớp.

Thông tin trên mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của thầy thuốc hoặc bác sĩ trực tiếp khám.