Giai đoạn “ở cữ” – cửa ngõ sống còn với sức khỏe người phụ nữ
Phụ nữ sau sinh trải qua quá trình mất máu, tiêu hao khí lực, biến động nội tiết và cả rối loạn cảm xúc. Nếu không được chăm sóc đúng cách, sẽ dẫn tới suy nhược toàn thân, thiếu sữa cho con bú, và mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.
Đông y gọi đây là tình trạng “hư tổn hậu sản”, biểu hiện qua hư khí, huyết hư, tỳ hư, thận hư, tâm thần bất an. Điều trị cần phối hợp toàn diện để phục hồi khí huyết, an thần, thông sữa và dưỡng tâm.
Tăng cường phục hồi sau sinh là bảo vệ sức khỏe suốt đời
Theo y lý Đông phương: “Sản hậu bách bệnh sinh”, tức là sau sinh là thời điểm dễ phát sinh trăm bệnh nếu cơ thể người mẹ không được phục hồi đầy đủ.
Giai đoạn này là lúc khí huyết hư tổn, tạng phủ suy yếu, can khí uất kết, nếu kết hợp với chế độ nghỉ ngơi kém, tâm lý lo âu thì rất dễ rơi vào vòng xoáy mệt mỏi – ít sữa – khó ngủ – dễ bệnh.
Sinh Đông Y xác định: chăm sóc hậu sản phải là điều trị gốc, phục hồi khí huyết – tâm – tỳ – thận một cách toàn diện, kên trì theo từng giai đoạn hậu sản.
Căn nguyên sâu xa của suy nhược – thiếu sữa – mất ngủ sau sinh
Tình trạng này không chỉ là do mất máu hay thiếu ăn, mà là hệ quả của sự rối loạn toàn diện ở các tạng phủ, đặc biệt là Tâm – Tỳ – Thận – Can.
6 nguyên nhân chính gây bệnh:
1. Huyết hư sau sinh – mất máu nhiều
→ Khi huyết không đủ thì tinh thần không yên, sữa không sinh.
2. Tỳ hư – khí yếu, không sinh sữa
→ Tỳ là gốc sinh khí, sinh sữa. Tỳ hư khiến tiêu hóa kém, sữa ít.
3. Thận hư – gốc của sinh dục và nội tiết suy giảm
→ Gây mỏi lưng, ù tai, đêm khó ngủ, người lạnh.
4. Tâm huyết hư – mất ngủ, hồi hộp, hay quên
→ Tâm huyết không đầy đủ khiến tinh thần loạn, giấc ngủ rối.
5. Can khí uất – ức chế sữa tiết ra
→ Stress, lo nghĩ nhiều làm sữa tắc, khí uất kết.
6. Ăn uống kém – lao lực – không nghỉ ngơi đủ
→ Không đủ dinh dưỡng, lao lực quá sớm khiến cơ thể kiệt sức.
Ai dễ bị suy nhược, mất ngủ, thiếu sữa sau sinh?
Phụ nữ sinh mổ, sinh khó hoặc mất máu nhiều
Mẹ sinh lần đầu, tâm lý lo lắng quá mức
Người cơ địa gầy yếu, ăn uống kém từ trước
Phụ nữ sinh con liên tục, không có thời gian hồi phục
Người bị trầm cảm, mất ngủ trước đó
Sản phụ phải chăm con một mình, thiếu sự hỗ trợ tinh thần
Dấu hiệu điển hình không thể xem nhẹ
Cơ thể mệt mỏi, uể oải, hay buồn ngủ nhưng khó ngủ
Lưng đau, gối mỏi, tóc rụng, da xạm
Sữa ít, tiết không đều, tắc tia sữa
Hay quên, hồi hộp, dễ xúc động, mất tự tin
Hay đau đầu, mất ngủ kéo dài, tim đập nhanh
Rối loạn kinh nguyệt hoặc chưa có lại kinh
Chẩn đoán Đông y: lắng nghe cơ thể và mạch đập
Chẩn đoán kết hợp biểu hiện bên ngoài và lắng nghe mạch lý bên trong. Tập trung nhận diện tạng phủ hư suy và khí huyết bất túc.
Chẩn đoán lâm sàng
Vọng chẩn: sắc mặt vàng nhạt, tóc khô, mắt trũng
Vấn chẩn: hỏi về mất ngủ, hồi hộp, tiết sữa, sản dịch, cách sinh (thường hay mổ), lượng máu mất khi sinh, khí sắc tâm lý và toàn bộ thuốc đang dùng – vì sản phụ đang cho con bú
Văn chẩn: nghe tiếng nói nhỏ yếu, hơi thở ngắn, tiếng thở dài; ngửi mùi sản dịch – mùi hôi kèm sốt là dấu hiệu nhiễm khuẩn hậu sản, phải đi khám ngay
Thiết chẩn: mạch hư, tế, có thể trầm hoặc huyền; sờ lưng đau, đầu gối lạnh
Chẩn đoán cận lâm sàng
Đo chỉ số thiếu máu (Hb, Hct)
Siêu âm tuyến vú nếu nghi ngờ tắc sữa
Kiểm tra nội tiết (Prolactin, Estrogen) để đánh giá tổng thể
Phục hồi sau sinh toàn diện tại Sinh Đông Y – bổ khí huyệt, an thần, thông sữa
Phác đồ tại Sinh Đông Y hướng tới bổ khí dưỡng huyết – an thần – hỗ trợ thông sữa – cải thiện giấc ngủ.
1. Dùng bài thuốc cổ phương gia giảm cá nhân hóa:
Bổ khí huyết: Thập toàn đại bổ thang, Quy tỳ thang, Bát trân thang gia giảm
Thiếu sữa: thể khí huyết hư (sữa loãng, vú mềm không căng) dùng Thông nhũ đan – Hoàng kỳ, Nhân sâm, Đương quy, Mạch môn, Mộc thông, Cát cánh, hầm cùng móng giò. Thể can uất khí trệ (vú căng tức mà sữa không ra) dùng Hạ nhũ dũng tuyền tán. Không dùng Ích mẫu để lợi sữa – Ích mẫu là vị hoạt huyết điều kinh dùng cho ứ huyết sản hậu, không có tác dụng thông sữa
Mất ngủ: Toan táo nhân thang, Quy tỳ thang hoặc Thiên vương bổ tâm đan, gia Viễn chí, Phục thần, Bá tử nhân
Suy nhược nặng: Sâm linh bạch truật tán
2. Bấm huyệt – xoa bóp:
Huyệt Túc tam lý, Tam âm giao, Thận du, Tỳ du
→ Tăng tiêu hóa, bổ khí huyết, điều kinh – an thần
3. Khai thông kinh lạc – cứu ngải:
Cứu ngải huyệt Quan nguyên – Mệnh môn – Tỳ du
→ Hỗ trợ hồi phục thận khí, ấm kinh lạc, giảm cảm giác lạnh bụng và mỏi lưng. Cứu tại Thần khuyết (rốn) phải cứu cách gừng hoặc cách muối, không cứu trực tiếp; không cứu lên vết mổ đẻ chưa liền
4. Chăm sóc tinh thần – an thần dưỡng tâm
Trấn tĩnh tâm lý, hướng dẫn thiền thở – ngủ sâu tự nhiên
Lưu ý an toàn khi đang cho con bú: thuốc mẹ uống có thể qua sữa. Cần tránh: Mạch nha liều cao và các vị ức chế tiết sữa (làm mất sữa); nhóm tả hạ mạnh (Đại hoàng, Phan tả diệp, Lô hội, muồng trâu) vì qua sữa gây tiêu chảy cho trẻ và dùng lâu gây lệ thuộc; các vị có độc (Phụ tử chế, Bán hạ sống) chỉ dùng khi thật cần và phải theo đơn. Cam thảo không dùng liều cao dài ngày (giữ nước, tăng huyết áp, hạ kali). Mật ong không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng. Nếu đang uống kháng sinh hay thuốc do bác sĩ kê, hãy báo với thầy thuốc trước khi dùng thêm thuốc thang. Không cứu ngải lên vết mổ đẻ chưa liền; cứu tại Thần khuyết (rốn) phải cứu cách gừng hoặc cách muối, không cứu trực tiếp.
Nguyên tắc vàng sau sinh: Dưỡng đủ – Ăn đủ – Ngủ đủ – Yên tâm
Tuyệt đối không làm việc nặng ít nhất 2 tháng sau sinh
Ăn các món bổ huyết – lợi sữa (cháo gạo nếp, đu đủ xanh, móng giò…)
Ngủ trưa, nghỉ ngơi đủ, hạn chế căng thẳng
Tránh tắm nước lạnh, giữ ấm cơ thể, massage nhẹ mỗi ngày
Khám hậu sản đúng lịch; dùng thuốc Đông y hỗ trợ theo đơn được thầy thuốc kê sau khi thăm khám
Tâm sự, chia sẻ với người thân để giải tỏa tâm lý
Khi nào cần đến bệnh viện ngay
Giai đoạn hậu sản có những biến chứng diễn tiến rất nhanh. Đến cơ sở y tế ngay khi sản phụ có:
- Ra máu âm đạo nhiều trở lại – ướt đẫm băng trong 1 giờ, ra máu cục lớn, kèm hoa mắt, choáng, da tái, tim đập nhanh: nghi băng huyết muộn, cấp cứu sản khoa.
- Sốt từ 38°C trở lên, sản dịch hôi, đau bụng dưới – nghi nhiễm khuẩn hậu sản; để muộn có thể thành nhiễm khuẩn huyết.
- Vú sưng đỏ, nóng, đau nhiều, sốt rét run – viêm tuyến vú, có thể tiến triển thành áp xe vú cần chích dẫn lưu và kháng sinh; không tự đắp lá, không day ép mạnh.
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt và tay, đau vùng thượng vị, co giật – tiền sản giật/sản giật sau sinh vẫn xảy ra tới 6 tuần sau sinh, phải vào viện ngay.
- Khó thở, đau ngực, ho ra máu, hoặc một bên chân sưng đau nóng đỏ – nghi huyết khối tĩnh mạch, thuyên tắc phổi.
- Vết mổ hoặc vết khâu tầng sinh môn sưng đỏ, chảy dịch mủ, hở mép.
- Mệt lả, khó thở khi gắng sức, tim đập nhanh, da niêm nhợt – thiếu máu nặng, cần xét nghiệm công thức máu và bù sắt theo chỉ định.
Về sức khỏe tinh thần – xin đặc biệt lưu ý: buồn bã kéo dài trên 2 tuần, mất ngủ triền miên, không còn cảm xúc với con, cảm giác mình vô dụng, hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân hay làm hại con, nghe thấy tiếng nói lạ, hoang tưởng – đây là dấu hiệu trầm cảm sau sinh hoặc loạn thần sau sinh, cần được đưa đi khám chuyên khoa tâm thần ngay, không nên chờ tự khỏi và không nên tự trách. Người nhà cần ở bên cạnh, không để sản phụ ở một mình với trẻ.
Không tự ý ngừng thuốc mà bác sĩ sản khoa đã kê. Khi trẻ bú mẹ có biểu hiện bất thường (bỏ bú, tiêu chảy, ngủ li bì, vàng da tăng), đưa trẻ đi khám và nói rõ mẹ đang dùng thuốc gì.
Thông tin trên mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của thầy thuốc hoặc bác sĩ trực tiếp khám.
Bạn đang cần
điều trị bệnh
hiệu quả?
Liên hệ ngay với Minh Đạo Đường để được thăm khám
trực tiếp bởi thầy Sinh Đông Y.
