Phong – hàn – thấp – nhiệt tý: Bệnh danh y học cổ truyền gây tổn thương hệ cơ – xương – khớp

• Phong tý: đau di chuyển từ khớp này sang khớp khác – Phòng phong thang, Quyên tý thang; pháp khu phong thông lạc
• Hàn tý: đau cố định dữ dội, sợ lạnh, chườm ấm dễ chịu – Ô đầu thang, Cam thảo phụ tử thang, Quế chi thược dược tri mẫu thang; pháp ôn kinh tán hàn. Đây là thể được phối cứu ngải. Ô đầu và Phụ tử đều có độc, phải dùng loại đã bào chế, sắc trước, chỉ theo kê đơn.
• Thấp tý: khớp sưng nề nặng, người nặng nề, rêu trắng nhớt – Ý dĩ nhân thang, Phòng kỷ hoàng kỳ thang; pháp trừ thấp kiện tỳ. Ý dĩ không dùng cho phụ nữ có thai.
• Nhiệt tý: khớp sưng nóng đỏ đau, sợ nóng, chườm mát dễ chịu, rêu vàng nhớt – Bạch hổ gia quế chi thang, Tuyên tý thang, Tứ diệu tán; pháp thanh nhiệt trừ thấp thông lạc. 🔴 Đây là thể TUYỆT ĐỐI KHÔNG cứu ngải, không chườm nóng, không xoa dầu nóng, không xoa bóp mạnh lên khớp đang viêm – làm vậy sẽ nặng thêm rõ rệt. Khớp sưng nóng đỏ còn phải loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn và gout cấp trước.
• Châm cứu và xoa bóp để thông kinh hoạt lạc, giảm đau và phục hồi vận động. Cứu ngải chỉ dùng cho thể phong – hàn – thấp tý (hư hàn); không cứu ngải cho nhiệt tý. Bổ sung bổ Can Thận (Độc hoạt ký sinh thang) khi bệnh kéo dài, chính khí hư

Lưu ý an toàn khi dùng thuốc và trị liệu

🔴 Khớp sưng nóng đỏ đau cấp: phải loại trừ VIÊM KHỚP NHIỄM KHUẨN trước. Một khớp sưng nóng đỏ đau dữ dội kèm sốt cần được chọc hút dịch khớp và dùng kháng sinh trong 24 giờ đầu – để chậm có thể phá huỷ sụn khớp vĩnh viễn và gây nhiễm khuẩn huyết. Trong tình huống này không xoa bóp, không chườm nóng, không cứu ngải, không đắp lá.

🔴 Gout cấp: không xoa bóp, không cứu ngải, không chườm nóng lên khớp đang viêm. Chỉ nghỉ, kê cao và chườm mát. Lưu ý acid uric máu có thể bình thường ngay trong cơn cấp nên xét nghiệm bình thường không loại trừ được gout.

🔴 Không tự ý ngừng thuốc nền của bệnh tự miễn – methotrexat và các thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm, hydroxychloroquine, corticoid. Ngừng đột ngột gây bùng phát bệnh và phá huỷ khớp không hồi phục; riêng corticoid dùng lâu mà ngừng đột ngột còn gây suy tuyến thượng thận cấp. Đông y dùng phối hợp được, nhưng phải báo cho cả bác sĩ và thầy thuốc biết đang dùng những gì.

⚠️ Không tự mua “thuốc xương khớp” trôi nổi. Nhiều loại bị trộn lén corticoid và thuốc giảm đau chống viêm – uống thấy hết đau ngay nên rất dễ tin, nhưng dùng lâu gây loét và xuất huyết dạ dày, loãng xương, tăng huyết áp, tăng đường huyết, mặt tròn, suy tuyến thượng thận. Đây là nhóm bệnh đau mạn tính nên nguy cơ cao nhất.

Vị thuốc cần thận trọng: Ô đầu, Thảo ô, Phụ tử đều CÓ ĐỘC – phải dùng loại đã bào chế (Phụ tử chế), sắc trước 30–60 phút, liều theo kê đơn; quá liều gây tê môi lưỡi, hồi hộp, loạn nhịp tim, nguy hiểm tính mạng. Mã tiền tử rất độc – nếu dùng phải là Mã tiền chế, liều rất nhỏ; quá liều gây co cứng cơ, co giật. Tế tân dùng liều nhỏ. Cam thảo liều cao dài ngày gây giữ nước, tăng huyết áp, hạ kali máu. Nhóm hoạt huyết (Đan sâm, Xuyên khung, Ngưu tất, Nhũ hương, Một dược, Đào nhân, Hồng hoa) tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông – chống kết tập tiểu cầu, và chống chỉ định ở phụ nữ có thai. Ý dĩ không dùng cho phụ nữ có thai. Rượu thuốc xoa bóp chỉ dùng ngoài da, không được uống; không xoa lên da trầy xước, vết thương hở hay khớp đang sưng nóng đỏ.

Về chườm: nguyên tắc đơn giản để người bệnh tự nhớ – chỗ nào nóng đỏ thì chườm mát, chỗ nào lạnh mỏi và dễ chịu khi ấm thì chườm ấm. Người đái tháo đường có biến chứng thần kinh mất cảm giác, người già da mỏng: rất dễ bỏng khi chườm nóng hay cứu ngải – phải thử nhiệt bằng khuỷu tay và không để trực tiếp lên da.