TỔNG QUAN VỀ BỆNH MỠ MÁU CAO (TĂNG LIPID MÁU)
Mỡ máu cao – hay còn gọi là tăng lipid máu – là tình trạng lượng cholesterol và triglyceride trong máu vượt mức cho phép. Đây là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây xơ vữa động mạch, đột quỵ và bệnh tim mạch.
Rối loạn mỡ máu rất phổ biến, đặc biệt ở người ít vận động, thừa cân, hoặc có chế độ ăn nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh. Mỡ máu cao thường không có triệu chứng rõ ràng, nhưng lại âm thầm tàn phá hệ tim mạch, não và gan nếu không được kiểm soát kịp thời.
MỠ MÁU CAO – “KẺ GIẾT NGƯỜI THẦM LẶNG” CỦA THỜI ĐẠI HIỆN ĐẠI
Tăng lipid máu không phải là bệnh lý cấp tính gây đột tử ngay lập tức, nhưng chính sự âm thầm, dai dẳng và tiến triển theo thời gian khiến nó trở thành một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới biến chứng tim mạch, tai biến mạch máu não, gan nhiễm mỡ.
Y học hiện đại cho rằng, tăng cholesterol LDL và triglyceride là thủ phạm gây xơ vữa mạch máu, còn y học cổ truyền thì nhận định đây là hậu quả của “đàm trọc nội sinh”, “khí huyết uất trệ”, tỳ yếu – can uất – đàm thấp tích tụ. Tại Sinh Đông Y, việc điều trị hướng tới điều chỉnh thể trạng, ăn uống và sinh hoạt – vốn là gốc của rối loạn chuyển hóa – phối hợp cùng chỉ định của bác sĩ chứ không thay thế.
NGUYÊN NHÂN GÂY MỠ MÁU CAO
Mỡ máu cao hình thành do sự rối loạn chuyển hóa lipid trong cơ thể, bao gồm yếu tố ăn uống, di truyền, lối sống và các bệnh nền đi kèm. Đông y gọi đây là “đàm thấp tích trệ” kết hợp với “can uất khí trệ” và “tỳ hư sinh đàm”.
Các nguyên nhân thường gặp gồm:
3. Béo phì – thừa cân: là yếu tố nguy cơ trực tiếp làm tăng triglyceride và cholesterol.
4. Căng thẳng kéo dài: stress làm rối loạn nội tiết, kéo theo rối loạn chuyển hóa mỡ.
5. Di truyền – tuổi tác: người có cha mẹ bị rối loạn mỡ máu, hoặc từ tuổi trung niên trở đi, nguy cơ cao hơn. Gia đình có người nhồi máu cơ tim – đột quỵ sớm thì cần tầm soát tăng cholesterol có tính gia đình.
6. Tỳ hư – Can uất (theo Đông y): tỳ không vận hóa tốt, can mất điều đạt, sinh đàm trọc – huyết ứ tích tụ trong huyết mạch.
7. Bệnh nền và thuốc: suy giáp, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan mật, rượu; một số thuốc như corticoid, lợi tiểu thiazid, thuốc tránh thai cũng làm tăng mỡ máu. Đây là các nguyên nhân thứ phát cần được loại trừ trước khi kết luận.
1. Chế độ ăn nhiều mỡ và đường:
Ăn nhiều thịt đỏ, nội tạng, dầu mỡ chiên rán, bánh kẹo, thức ăn nhanh.
2. Thiếu vận động:
Người ngồi nhiều, ít vận động khiến cơ thể không tiêu hao năng lượng dư thừa.
3. Béo phì, thừa cân:
Là yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến tăng triglyceride và cholesterol máu.
4. Căng thẳng kéo dài:
Stress làm rối loạn hormone, gây rối loạn chuyển hóa mỡ.
5. Di truyền – tuổi tác:
Người có cha mẹ bị rối loạn mỡ máu hoặc tuổi trung niên trở lên có nguy cơ cao.
6. Tỳ hư – Can uất (theo Đông y):
Tỳ không vận hóa tốt, can mất điều đạt gây tích đàm – trọc – huyết ứ sinh bệnh.
AI DỄ MẮC BỆNH MỠ MÁU CAO?
- Người trên 40 tuổi, đặc biệt là nam giới
- Người béo phì, thừa cân
- Người có chế độ ăn uống giàu đạm động vật, ít chất xơ
- Người làm việc văn phòng, ít vận động
- Người có tiền sử gia đình bị rối loạn mỡ máu, tiểu đường, huyết áp
- Người thường xuyên uống rượu bia, hút thuốc lá
DẤU HIỆU NHẬN BIẾT MỠ MÁU CAO
- Đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi
- Thở ngắn, hồi hộp, đánh trống ngực
- Tê bì chân tay, đặc biệt sau khi ngủ dậy
- Có thể kèm gan nhiễm mỡ, phát hiện qua siêu âm. Gan nhiễm mỡ đơn thuần thường không gây vàng da – nếu xuất hiện vàng da, vàng mắt thì phải đi khám ngay vì đó là dấu hiệu bệnh gan nặng hơn
- Xuất hiện nốt mỡ quanh mắt, gân tay (u vàng)
- Đôi khi không có triệu chứng – phát hiện qua xét nghiệm máu
CHẨN ĐOÁN MỠ MÁU CAO – PHÁT HIỆN SỚM, GIẢM NGUY CƠ ĐỘT QUỴ
Chẩn đoán mỡ máu cao đòi hỏi sự kết hợp giữa khai thác triệu chứng, đánh giá yếu tố nguy cơ và làm xét nghiệm cận lâm sàng. Đặc biệt vì bệnh thường không có biểu hiện rõ ràng nên việc kiểm tra định kỳ đóng vai trò rất quan trọng trong phòng ngừa biến chứng tim mạch – não – gan.
Đông y căn cứ vào các biểu hiện toàn thân, sự thay đổi khí sắc, mạch đập và trạng thái của tạng phủ để định bệnh theo thể chứng như đàm thấp, huyết ứ, tỳ hư, can uất khí trệ…
Chẩn đoán lâm sàng
- Vọng chẩn (nhìn): sắc mặt vàng nhợt hoặc sạm tối, môi thâm; u vàng (ban vàng) ở mi mắt, khuỷu tay, gân gót – dấu hiệu gợi ý tăng cholesterol có tính gia đình, cần khám chuyên khoa và tầm soát cho người thân; chất lưỡi bệu hằn răng, rêu trắng dày nhờn (đàm thấp), lưỡi tím có điểm ứ (huyết ứ).
- Văn chẩn (nghe – ngửi): nghe tiếng nói nặng đục, hơi thở ngắn khi gắng sức, tiếng thở dài nhiều là dấu hiệu Can khí uất, tiếng sôi bụng sau ăn; ngửi hơi thở có mùi rượu, mùi thuốc lá, mùi nồng của thức ăn ứ đọng. Người nhà kể ngáy to, có cơn ngưng thở khi ngủ thì cần đo đa ký giấc ngủ.
- Vấn chẩn (hỏi): hỏi chế độ ăn, rượu bia, thuốc lá, mức vận động, giấc ngủ, căng thẳng; tiền sử gia đình có người nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ sớm (nam trước 55, nữ trước 65 tuổi); hỏi kỹ có đau tức ngực khi gắng sức, tê yếu thoáng qua nửa người, đau bắp chân khi đi bộ hay không; bệnh nền và toàn bộ thuốc đang dùng.
- Thiết chẩn (bắt mạch – sờ nắn): mạch hoạt (đàm thấp), huyền hoặc huyền sác (can uất, can dương thịnh), sáp (huyết ứ), tế nhược (tỳ khí hư); sờ nắn bụng đầy trướng, ấn hạ sườn phải; đo huyết áp cả hai tay, đo vòng eo.
Biện thể bệnh thường gặp: Tỳ hư đàm thấp · Đàm trọc trở trệ · Can uất khí trệ · Can dương thượng cang · Khí trệ huyết ứ · Can thận âm hư.
Chẩn đoán cận lâm sàng
Xét nghiệm máu:
Cholesterol toàn phần > 200 mg/dL
Triglyceride > 150 mg/dL
LDL (cholesterol xấu) > 130 mg/dL
HDL (cholesterol tốt) thấp: dưới 40 mg/dL ở nam, dưới 50 mg/dL ở nữ
Siêu âm gan: phát hiện tình trạng gan nhiễm mỡ đi kèm
Xét nghiệm đường huyết, men gan: để đánh giá rối loạn chuyển hóa toàn thân
Điện tâm đồ, siêu âm tim: nếu có nghi ngờ tổn thương mạch vành, biến chứng tim mạch
- 🔴 Triglyceride trên 500 mg/dL làm tăng rõ nguy cơ viêm tụy cấp – cần đi khám sớm, không chỉ ăn kiêng và uống thuốc thang.
- Ngưỡng LDL-C cần đạt không giống nhau ở mọi người: người đã có bệnh mạch vành, đột quỵ, đái tháo đường hoặc nguy cơ tim mạch cao phải đưa LDL-C xuống thấp hơn nhiều – do bác sĩ quyết định.
- Phải tìm nguyên nhân thứ phát trước khi kết luận: suy giáp (xét nghiệm TSH), đái tháo đường, bệnh thận – hội chứng thận hư, bệnh gan mật, rượu và thuốc đang dùng (corticoid, lợi tiểu thiazid, thuốc tránh thai). Xử lý đúng nguyên nhân thì mỡ máu thường cải thiện theo.
- Một kết quả bất thường đơn lẻ nên làm lại để khẳng định; lấy máu theo đúng hướng dẫn của phòng xét nghiệm.
PHÁC ĐỒ SINH ĐÔNG Y: GIẢI ĐỘC – TIÊU MỠ – BỔ CAN TỲ
Tại Minh Đạo Đường – Sinh Đông Y, điều trị mỡ máu cao theo nguyên lý “Phá trọc – Khứ đàm – Bổ khí – Dưỡng huyết”, gồm các phương pháp:
Tứ chẩn: đầy đủ bốn phần – vọng (nhìn sắc mặt, chất lưỡi, rêu lưỡi, u vàng ở mi mắt và gân), văn (nghe tiếng nói, hơi thở, tiếng thở dài; ngửi hơi thở), vấn (hỏi ăn uống, rượu bia, thuốc lá, vận động, tiền sử gia đình và toàn bộ thuốc đang dùng), thiết (bắt mạch, sờ nắn, đo huyết áp, đo vòng eo)
Khai thông kinh lạc: Xoa bóp – bấm huyệt vùng gan, tim, tỳ vị giúp lưu thông huyết mạch, hỗ trợ chuyển hóa
Kê đơn bốc thuốc thảo dược:
Bài thuốc tiêu trọc, bổ khí, lợi niệu, thanh nhiệt giải độc
Vị thuốc tiêu biểu: hạ khô thảo, trạch tả, sơn tra, nghệ, đan sâm, kỷ tử
Khai mở huyệt đạo: Dùng thủ pháp hoặc cứu ngải vào các huyệt: Túc tam lý, Can du, Đản trung, Nội quan
Bài thuốc cổ phương thường dùng theo thể bệnh (thầy thuốc khám, kê đơn và gia giảm cho từng người – không tự mua uống):
- Tỳ hư đàm thấp (ăn kém, bụng trướng, mệt, rêu trắng dày, mạch nhu hoãn): Sâm linh bạch truật tán, Lục quân tử thang, Nhị trần thang hợp Bình vị tán.
- Đàm trọc trở trệ (người nặng nề, đầu nặng, buồn ngủ sau ăn): Ôn đởm thang; phối Trạch tả thang khi thấp trệ nhiều.
- Can uất khí trệ (hay thở dài, tức mạn sườn, dễ cáu): Sài hồ sơ can tán, Tiêu dao tán.
- Can dương thượng cang (kèm tăng huyết áp, đau đầu, hoa mắt, mạch huyền): Thiên ma câu đằng ẩm.
- Khí trệ huyết ứ (tức ngực, lưỡi tím, mạch sáp): Huyết phủ trục ứ thang. Đau ngực phải được bác sĩ tim mạch khám loại trừ bệnh mạch vành trước.
- Can thận âm hư (người lớn tuổi, ù tai, lưng gối mỏi, lòng bàn tay chân nóng, lưỡi đỏ ít rêu): Kỷ cúc địa hoàng hoàn, Lục vị địa hoàng hoàn.
Lưu ý an toàn về thuốc và thủ thuật
- 🔴 Không tự ý ngừng hoặc giảm liều statin và các thuốc hạ mỡ máu khác đang được bác sĩ kê. Xét nghiệm về bình thường là nhờ thuốc; bỏ thuốc thì chỉ số tăng trở lại cùng nguy cơ nhồi máu cơ tim – đột quỵ. Đang dùng statin mà đau mỏi cơ nhiều, yếu cơ, nước tiểu sẫm màu thì báo bác sĩ ngay, không tự bỏ thuốc.
- Đan sâm và nghệ liều cao (cùng xuyên khung, tam thất, đương quy) dùng chung với thuốc chống đông (warfarin) hoặc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel) làm tăng nguy cơ chảy máu. Nghệ liều cao còn thận trọng ở người sỏi mật, tắc mật.
- Sơn tra vị chua – thận trọng ở người viêm loét dạ dày, trào ngược; không uống lúc đói. Trạch tả lợi thấp mạnh, phối với thuốc lợi tiểu Tây y dễ mất kali. Hạ khô thảo tính hàn, người tỳ vị hư hàn phải thận trọng. Cam thảo liều cao dài ngày gây giữ nước, tăng huyết áp, hạ kali máu.
- Cứu ngải chỉ dùng cho thể hư hàn – dương hư (sợ lạnh, chân tay lạnh, lưỡi nhợt rêu trắng). Không cứu ngải cho thể can dương thượng cang hay âm hư hoả vượng (mặt đỏ, bốc hoả, đau đầu, lưỡi đỏ ít rêu, mạch huyền sác) vì sẽ làm nặng thêm.
- Không xoa bóp, day ấn mạnh vùng cổ – động mạch cảnh ở người có mảng xơ vữa (nguy cơ bong mảng gây đột quỵ). Không xoa bóp bụng khi đang đau bụng cấp, đang sốt, mới mổ ổ bụng hoặc khi có thai.
- Phụ nữ có thai hoặc chậm kinh nghi có thai phải thử thai trước khi điều trị; statin chống chỉ định trong thai kỳ, nếu đang dùng và có dự định mang thai phải trao đổi với bác sĩ.
PHÒNG NGỪA MỠ MÁU CAO – HÃY BẮT ĐẦU TỪ THÓI QUEN
- Ăn nhiều rau xanh, cá, đậu nành – hạn chế dầu mỡ, nội tạng
- Tập thể dục 30 phút mỗi ngày: đi bộ, bơi lội, yoga…
- Không hút thuốc, hạn chế rượu bia
- Kiểm tra mỡ máu định kỳ 3–6 tháng/lần
- Tránh căng thẳng kéo dài, ngủ đủ giấc
- Nếu có yếu tố nguy cơ, cần đi khám và xét nghiệm mỡ máu định kỳ. Bài thuốc Đông y dùng theo hướng dẫn của thầy thuốc, phối hợp chứ không thay thế thuốc bác sĩ đã kê
Khi nào cần đến bệnh viện ngay
Mỡ máu cao gần như không gây triệu chứng – các dấu hiệu đau đầu, chóng mặt, tê bì kể trên thường do bệnh khác đi kèm chứ không đặc hiệu cho mỡ máu. Điều quan trọng là nhận ra biến cố cấp tính. Gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay khi có:
- 🔴 Đau thắt ngực sau xương ức, cảm giác bóp nghẹt, lan lên hàm – vai – tay trái, kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn; đau kéo dài trên 15–20 phút hoặc không đỡ khi nghỉ – nghi nhồi máu cơ tim. Gọi 115, không tự đi xe máy đến viện.
- 🔴 Dấu hiệu đột quỵ: méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó, mất thị lực đột ngột, chóng mặt mất thăng bằng đột ngột – đi cấp cứu ngay trong “giờ vàng”. Không nằm chờ, không cạo gió, không chích nặn máu đầu ngón tay, không cho uống bất cứ thuốc gì. Triệu chứng thoáng qua rồi hết vẫn phải đi khám ngay trong ngày.
- Đau bụng trên dữ dội lan ra sau lưng, nôn nhiều – nghi viêm tụy cấp khi triglyceride rất cao.
- Một chân đột ngột đau, lạnh, tái tím, mất mạch – nghi tắc động mạch chi cấp.
- Vàng da, vàng mắt, bụng chướng nhanh, lơ mơ – nghi tổn thương gan nặng.
Không tự ý ngừng hoặc giảm liều statin, thuốc huyết áp, thuốc đái tháo đường, thuốc chống đông – chống kết tập tiểu cầu đang được bác sĩ kê. Người có u vàng ở mi mắt hoặc ở gân, hoặc gia đình có người nhồi máu cơ tim – đột quỵ sớm, cần được khám để tầm soát tăng cholesterol có tính gia đình.
Thông tin trên mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của thầy thuốc hoặc bác sĩ trực tiếp khám.
Bạn đang cần
điều trị bệnh
hiệu quả?
Liên hệ ngay với Minh Đạo Đường để được thăm khám
trực tiếp bởi thầy Sinh Đông Y.
